وشەى هەرزەکارى لە بنچینەدا ئەم وشەیەش وشەیەکى کۆنە لە زمانەوانیدا، ئه‌وه‌ی گەلێک واتا دەبەخشێت، ئه‌وانه‌ش وابەستەن بە تایبەتمەندیەکانى تاکەوە وەکو "درۆ، بێئاگای، پەلەکردن، خێرایی لە بەگژدا چوندا، گێلى، نەزانى، شەڕەنگێزى". بەڵام هەرزەکارى لە دەرونزانیدا بە واتاى نزیکبونەوەى تاک دێت لە پێگەیشتنى جەستەیی و ژیرى و دەروونى کۆمەڵایەتى.

ماوەى هەرزەکارى

هەتا وەکو ئێستا ڕێکەوتنێکى گشتى نیە لەسەر ماوەى و کاتى دەستپێکردنى قۆناغى هەرزەکارى، بەشێوەکى گشتى ئەم ماوەیە درێژ دەبێتەوە لە 12 بۆ 20، چوونە ناو قۆناغى هەرزەکارى بە پێى ڕەگەز دەگۆڕێت کچان زووتر پێدەنێنە ناو ئەم قۆناغەوە بە بەراورد بە کوڕان، هەروەک چۆن کچان لە لایەنى سۆزداریەوە زووتر پێدەگەن وەک لە کوڕان.

تۆێژه‌ران لەسەر ماوەى دەستپێک و کۆتاییەکانى تەمەنى هەرزەکارى کۆک نین، بەڵام لەسەر ئەوە کۆکن، که دەستپێکى هەرزەکارى هاوکاتە لەگەڵ تەمەنى باڵقبوندا، دیاریکردنى ئەم تەمەنەش بە 12 ساڵى دەستپێدەکات، کە ئەمەش بۆخۆى گریمانەییە، هەروەک چۆن ئاماژەمان پێکرد جیاوازى و دوورى هەیە لە نێوان تەمەنى باڵقبونى کوڕان و کچاندا، بەهەمان شێوە جیاوازیش هەیە لە نێوان شارستانیەتێک و یەکێکى تردا، و پێگەى جوگرافى شوێنێک و شوێنێکیتردا، و کاریگەرى جۆرى خواردن. هەموو ئەو ڕاستیانه دەبنە هۆى ڕوودانى باڵقبون لەکاتێکى زودا.

جیاوازى نێوان باڵقبون و هەرزەکارى

جیاوازى هەیە لە نێوان هەرزەکارى و باڵقبوندا: مەبەست لە باڵقبون گۆڕانکارییە جەستەیی و فیسۆلۆژییەکانە؛ وەکو پێگەشتن و تەواوبون لە ئەرکە سێکسیەکان لاى هەرزەکار، یاخود گەشەکردنى گلاندە سێکسیەکان و تواناى تاک بۆ وەگەرخستنیان. بەڵام مەبەست لە هەرزەکارى ئاماژەیەکە بۆ پێگەیشتنێکى پلەبەندى لە ڕوى جەستەیی و ژیرى و دەروونى و کۆمەڵایەتى.

هەربۆیە باڵقبون تەنها یەک لایەنى هەرزەکارییە، ئەویش لایەنى جەستەیی و فیسیۆلۆژیەکەیە، ئه‌وه‌ی تەنها لەڕووى کاتەوە پێش هەرزەکارى دەکەوێت؛ کەواتە باڵقبون یەکێکە لە ئاماژە سەرەتاییەکانى چوونە ناو قۆناغى هەرزەکاریەوە.

نیشــانەکانى بــاڵقبون

دوو جۆر نیشانە هەن لە باڵقبوندا کەپێیان دەوترێت نیشانە یەکەمیەکان و نیشانە دوەمیەکان، نیشانە یەکەمیەکان بریتین لە:-

1- پێگەیشتنو گەورەبونى ئەندامى سێکسى
2- دەسپێکردنى سوڕى مانگانە لاى کچان
3- خەوبینینى سێکسى لاى کوڕان

*نیشانە سێکسیە دوەمیەکان بریتین لە:-

1- گڕبونى دەنگ
2- دەرکەوتنى موو لەهەندێک جێگاو ئەندامى جەستەدا
3- گەورەبونى سنگ لاى کچان

*- زیادبونى دەرهاوێشتە هۆڕمۆنیەکان:

1- زیادبونى چالاکى نوخامە گلاند (وەکو ڕژێنە سێکسیەکان........)
2- زیادبونى چالاکى گلاندى دەرەقى ( زیادبونى چالاکى جەستەیی)
3- زیادبونى چالاکى گلاندە سێکسیەکان
   ڕ- هۆڕمۆنى ئاندرۆجین (گەشەکردنى ماسولکەو ئێسک)
  ب- هۆڕمۆنى ئێسترۆجین (شێوەى ئێسک و چینە چەورییەکان)

قۆناغەکانى هەرزەکارى

ماوە و کاتى هەرزەکارى دەگۆڕێت لە کۆمەڵگەیەکەوە بۆ یەکێکیتر، لەهەندێ کۆمەڵگەدا ماوەى هەرزەکارى کورت خایەنە و لەهەندێکى تریاندا درێژخایەنە، هەر لەبەر ئەمەیە زاناکان هەستاون بەپۆڵێنکردنى هەرزەکارى بەسەر سێ  قۆناغدا کە ئەمانەن:

1- قۆناغى سەرەتاکانى هەرزەکارى 11 بۆ 14 ساڵى، ئه‌وه‌ش بە گۆڕانکاریە بایلۆژیە زۆر خێراکان دەناسرێتەوە
2- قۆناغى ناوەڕاستى هەرزەکارى 14 بۆ 18 ساڵى، ئەو قۆناغەیە کە گۆڕانکاریە بایلۆژیەکانى تێدا تەواو دەبێت
3- قۆناغى کۆتاییەکانى هەرزەکارى 18 بۆ 21 ساڵى، لەم قۆناغەدا گەنج (کوڕان، کچان) وەکو مرۆڤێکى پێگەیشتو دەردەکەوێت لە ڕوخسارو مامەڵە کردنیدا

لەم پۆلێنکردنەدا بۆمان ڕووندەبێتەوە، کە قۆناغى هەرزەکارى زیاتر لە 10 ساڵ درێژە دەکێشێت لە ژیانى تاکدا کە 11 – 21 ساڵییە.

گرفت و کێشەکانى هەرزەکــار

گرفت و کێشەى هەرزەکارى لە تاکێکەوە بۆ تاکێکى تر، لە ژینگەیەکى جوگرافیەوە بۆ یە کێکى تر و لە بنەماڵیەکەوە بۆ یەکێکى تر دەگۆرێت، هەروەها بە پێى چەشن و شێوەى  ژیار و شارستانێتیەکانیش دەگۆرێت، ئەگەر تەماشاى کۆمەڵگە بەرایی و سەرەتاییەکان بکەین، قۆناغى هەرزەکارى لاى تاکەکانى زۆر جیاوازترە لە کۆمەڵگەى شارستانى، هەروەها ئەم جیاوازیەش جارێکیتر دەبینرێتەوە لە کۆمەڵگە سیڤیلیه‌کاندا، - لە کۆمەڵگە گوند نشینەکاندا جیاوازه- بێگومان ئەو گرفتانەى دێنە پێش هەرزەکارى لە کۆمەڵگەیەکى داخراو پڕ لە کۆتو بەندو ڕێگر لەبەردەم چالاکیەکانى تاکدا زۆر جیاوازە، لەگرفتى ئەو هەرزەکارەى کە لە کۆمەڵگەیەکى ئازادو کراوەدا ژیان بەسەر دەبات و ڕێگەى کارو چالاکى و تێرکردنى پێداویستى و پاڵنەرە جۆراو جۆرەکانى بۆ دابینکراوە، هەربۆیە قۆناغى هەرزەکارى قۆناغێکى سەربەخۆ نییە، بەڵکو ئەم قۆناغە دەکەوێتە ژێر کاریگەرى شارەزاى قۆنەغەکانى پێشتر، ئه‌وه‌ی مندال پێیدا تێپەڕیوە. بۆیە نابێت ئەوە لەبیر بکەین، کە گەشەکردن پڕۆسەیەکى بەردەوام و پێکەوە بەستراوە، هەربۆیە جیاوازى نێوان قۆناغى منداڵى و هەرزەکارى تەنها لە کاتدا جیاوازه؛ ئەوەى ئەو دوو قۆناغە لە یەکترى جیادەکاتەوە، برتییە لە جیاوازى پێداویستییه‌کان و پاڵنەرەکان، ئه‌وه‌ش لە هەر یەک لە قۆناغەکاندا جیاوازه.

ئەوەى شایەنى باسە لەم قۆناغەدا ململانێى دەروونى ڕوبەڕووى هەرزەکار دەبێتەوە، ئەویش بەهۆى ئەو گۆڕانکارییە بایلۆژى و جەستەیی و دەروونیانەوە دەبێت، ئه‌وه‌ی لەم قۆناغەدا ڕوودەده‌ن. تاکى هەرزەکار لەڕووى جەستەییەوە هەست بەگەشەکردنێکى زۆر خێرا دەکات، ئه‌وه‌ش لە ئەندامەکانى جەستەیدا، ئه‌وانه‌ش دەبنه هۆکارى دڵەڕاوکێى و پەشێوى بۆ گه‌نجی هه‌رزه‌کار، لەئەنجامدا هەست بە سستى تەمبەڵى و خاوبونەوە دەکات، ئەم خێراییە لەگەشەکردندا وا دەکات، که هەرزەکار جموجۆڵى ناڕێکی لەگەڵ خۆیدا ده‌بێت، دڵتەنگى و پەژارەى و ئازاردێنێت بۆ هەرزەکارەکە، که لە هۆکارەکانى تێناگات.

لەڕووى دەروونیشەوە هەرزەکار هەوڵدەدات بۆ ئازادى و هاتنەدەرەوە لە ژێر ڕکێف و دەسەڵاتى دایک و باوک و خێزانەکەیدا، هەوڵدەدات بۆ سەربەخۆبن و پشت به‌خۆ به‌ستن و بنیاتنانى بەرپرسیارێتى کۆمەڵایەتى، لەهەمان کاتیشدا ناتوانێت لە دایک و باوکیشى دوربکەویتەوە، چونکە سەرچاوەى ئاسایش و دڵنیایی و دەستکەوتنى لایەنى مادیشن بۆی، بۆیە تێنەگەشتنى خێزان و کەسوکارى هەرزەکار لەسروشتى ئەم قۆناغە و چۆنێتى مامەڵەکردن لەگەڵ ڕەفتارى هەرزەکاردا، دەرئەنجامى خراپى لێدەکەوێتەوە بۆ سەر دەروونى هەرزەکار، لەم قۆناغەدا هەرزەکار توشى لەتبوون، پەرتبوون و تێکچوون لە هاوسەنگى دەروونیدا دەبێت، چونکە ئەگەر وەکو منداڵ مامەڵە بکات، گەورەکان گاڵتەى پێدەکەن، و بەپێچەوانەشەوە ڕاستە، بۆیە کۆ و سەرجەمى ئەو هۆکارانە، توندى کێشە و گرفتەکانى هەرزەکار زیاد دەکه‌ن. بەپێی ئەو لێکۆڵینەوانەى لەگەڵ دایک و باوک و هەرزەکار کراون، زۆربەى خێزان و دایک و باوکەکان به‌ده‌ست ئه‌م قۆناغه‌وه دەناڵێنن، ئه‌وانه‌ی منداڵەکانیان تێیدان، ئەویش بەهۆى :-

1- ترسێکى زۆر لە هاوڕێیەتى کردنى کەسانى خراپ
2- یاخیبوون و بەرپەرچدانەوەى هەر جۆرە ئامۆژگارى و پێشنیارێک لەلایەن دایک و باوکەوە
3- داواکردنى ئازادى و سەربەخۆى زیاد لە پێویست
4- هەرزەکاران لە جیهانێکى تایبەتدا ژیان بەسەر دەبەن وە بەردەوام، هەوڵى جودا بونەوە  لە دایک و باوک دەدەن، ئه‌وه‌ش بە چەند ڕێگەیەکى جیاواز

*- دەرکەوتووترین کێشە و گرفتە ڕەفتاریەکان لە ژیانى هەرزەکاردا ئەمانەن :

1- ململانێى ناوەکى:
هەرزەکار بە‌ده‌ست کۆمەڵێک ململانێى ناوەکییەوە ئەناڵێنێت، لەوانە ململانێ لەنێوان سەربەخۆیی لە خێزا و پشت بەستن بەخود، ململانێ لە نێوان پاشکۆى مداڵێتى و داواکارى گەورەکان، ململانێ لە نێوان ئومێد و هیوا زۆرەکانى هەرزەکار و کەمى لە ڕاسته‌قینه‌دا، ململانێ لەنێوان ڕەمەکە ناوەکى (غرائز الداخلیە)، و نەریتە کۆمەڵایەتییەکان، ململانێ لە نێوان ئایین وەکو پڕانسیپێ، ئه‌وه‌ی فێرى بووە لە بچوکیداو، فەلسەفەى تایبەتى بۆ ژیان، ململانێى ڕۆشنبیرى، لە نێوان نەوەى  هەرزەکار و نەوەى ڕابردوودا.

2- نامۆبوون و یاخى بوون: هەرزەکار هەندێک جار گومانى ئەوە دەکات، کە هیچ کام لە دایک و باوکى لێی تێناگەن، بۆیە هەوڵ دەدات بۆ  بەرپەرچدانەوەى هەڵوێست و داواکارى و حەزەکانى دایک و باوکى، ئەمەش وەکو میکانیزمێک بۆ جەختکردنەوە لەسەر خۆناساندن و تاکێتى خۆى بەکاردەهێنێت، کە ئەمەش بەبەرەنگاربونەوەى دەسەڵاتى کەس و کار کۆتایی دێت، لەبەر ئەوەى هەرزەکار واى دەبینێت هەر دەسەڵاتێکى سەروتر یاخود هەر ڕێنماییەک لەسەروخۆیەوە بێت، ئەبێتە هۆى بەلاواز تەماشاکردنى توانا ژیرییەکاى هەرزەکار، کە ئەو وا تەماشاى خۆى دەکات لەڕووى ناوەڕۆکەوە کەسێکى پێگەیشتوەو هاوسەنگى هەیە، بۆیە ڕەچاونەکردنى ئەوانەى کەباسکران لەلایەن دایک و باوک و کەسوکارەوە دەبێتە هۆى دەرخستنى کۆمەڵێک ڕەفتارى یاخیبون و خۆبەگەورەزان و به‌رهه‌ڵستى و دەمارگیرى و شەڕاگێزى لاى هەرزەکــار.

3- شـەرمـکردن و گـۆشــەگـیرى: نازهەڵگرتنى زۆر و لەهەمانکاتدا توندوتیژى زیادیش ئەبنە هۆکارى ئەوەى هەرزەکار بەردەوام پشت ببەستێت بەوانیتر لە چارەسەرکردنى کێشەکانى، کە سروشتى ئەم قۆناغە پێویست بەوە دەکات، کە هەرزەکار سەربەخۆبێت لە خێزان و پشت بەخودى خۆى ببەستێت، بۆیە ئەم بارە فشار و توندى ململانێێ لا زیاد دەکات، لەم بارەشدا گەنج بۆ پاشەکشێکردنى لە جیهانى کۆمەڵایەتى و هەڵبژاردنى گۆشەگیرى و شەرمکردن و دورەپەرێزى هەوڵدەدات.

4- ڕەفتارى بێزراو قێزەون : هەرزەکار بەردەوام حەزى لە بەدەستهێنانى ئارەزووە تایبەتیەکانى خۆیەتى، بەبێگوێدان و لەبەرچاوگرتنى بەرژەوەندى گشتى بۆیە زۆر ئاساییە، هەندێ لە ڕەفتارەکانى ببنە مایەى بێزارکردنى خەڵکى وەکو قیژەقیژو هاوارکردن، جنێودان، دزیکردن، هێرشکردنە سەرمنداڵان، کێبڕکێکردن لەگەڵ گەورەکاندا، تێکدان و خراپکردنى سامان و موڵکى خەڵکى، خۆخەریکردن بەهەندێک کارى پڕوپوچەوە، خۆئاڵاندن بەکێشەو و گرفتەوە، گوێنەدان بە مۆڵەت وەرگرتن لە کاتى هەرپێداویستیەکدابێت، گرنگى نەدان بە هەستو سۆزى ئەوانیتر.

5- دەماگیرى و توڕەبون: زۆرجار هەرزەکار دەیەوێت داواکارى و پێداویستیەکانى لە ڕێگەى هێزو توندوتیژى زۆرو دەمارگیریەوە بەدەست بهێنێت، کە ئەمەش دەبێتە هۆى بێزارکردى زۆرى چواردەورى، زۆربەى لێکۆڵینەوە زانستییەکان ئاماژە بەوە دەدەن، کە پەیوەندیەکى بەهێز لەنێوان هۆرمۆنە سێکسیەکان و کارلێکە ویژدانیەکان لاى هەرزەکار هه‌یه، بەواتایەکى تر، هەتا ئاستى هۆرمۆنەکان بەرز بێت، ئەبێتە هۆى کارلێکى ویژدانى جۆراوجۆر وەکو توڕەبون و دەمارگیرى لاى کوڕان، خەمۆکیش لاى کچان.

دکتۆر "ئەحمەد مەجدوب"، پسپۆڕە لەسەنتەرى نەتەوەیی بۆ توێژینەوە کۆمەڵایەتى و تاوانکارییەکان، دەڵێت: "لە دیارترین تایبەتمەندییەکانى قۆناغى هەرزەکارى ئەمانەن 'نقوم بون له‌ئه‌ندێشه‌کردنەوەدا، خوێندنەوەى چیرۆکى سێکسى، ڕۆمانى پۆلیسى، چیرۆکى توندوتیژى و تاوان، زیندەخەون، خۆشەویستى لەیەکەم نیگاوە، دەستدانە کارى مەترسیدار، ئارەزوى لاسایکردنەوە'."

6- یەکێکیتر لە گرنگترین ئەو گرفتانەى هەرزەکار پێوەى دەناڵنێت توشبونێتى بە نەخۆشیەکانى گەشەکردن وەکو "کەمخوێنى، چەمانەوەى پشت، کورتبینى"، سەرجەمى ئەم گرفتانە بۆ ئەو گەشەکردنە خێراو هەمە چەشنەى دەگەڕێنەوە، ئه‌وه‌ی لەجەستەى هەرزەکاردا ڕوو دەدات، ئه‌وه‌ش پێویستى بە خواردنى تەواو تەندروست هەیە، هەتاوەکو هاوکارى جەستە بکات بوگەشەکردنى، بۆیە لەسەر خێزانەکان پێویستە لەپێناو دابینکردنى خۆراکى تەندروست و ژەمى باش لەڕوى چۆنێتیەوە بۆ هەرزەکاردا هه‌وڵبده‌ن.

پسپۆڕانى دەرونزانى و بوارى کۆمەڵاتى و پەروەردەیی ڕێکەوتون لەسەر بەشداریپێکردى هەرزەکار لە تاوتوێکردنى زانستیانە و ڕێکخراودا بۆچارەسەرکردنى کێشەکانیان، ئەویش بە هۆى هەرزەکار کێشەکانى بخاتە ڕوو، تا بەوپەڕى دڵنیابوون له‌خۆ ڕاشکاوانه لەگەڵ گەورەکاندا تاوتوێى بکات.

لەگرنگترین ئەو ڕێگانەى بۆ چارەسەرکردنى کێشەکانى هەرزەکار بەکاردەهێنێرێن:

1- هاندانى چالاکى خۆشنودەگى بۆ هەرزەکار، ڕێکخستنى گەشت، بەشداریپێکردنیان لە چالاکیە مەیدانیەکاندا، هەروەها پێویستە ئاڕاستە بکرێن لەکارى دەستەجەمعیدا، وە  بەشداریکردنیان لە پڕۆژە خزمەتگوزاریە گشتیەکان و خولە هاوینییەکاندا.

2- پێویستە دایکان و باوکان ئەوە لەبەرچاوبگرن، کە هەرزەکار لەکاتێکی جیاوازە لەکاتی خۆیاندا ده‌ژی، بۆیە ناکرێت باوان حەزیان لەچیکرد، ئەوەش بەسەر منداڵەکانیاندا بسەپێنن، ئەمەش چ لە ڕووى ئایدۆلۆژیەوە بێت یان ئاینیەوە بێت یاخود لە جۆرى جلوبەرگەوە بێت یان لە خواردن و خواردنەوەوە بێت یان چێژ وەرگرتن لە هونەر و گۆرانى.

3- تێرکردن و پڕکردنەوەى پێداویستییەکانى هەرزەکار و پەراوێز نەخستنى ئاڕاستەکردنى بە شێوەیەکى ناڕاستەوخۆ و لێبووردەیی و سنگفراوانى لەبەرامبەر هەندێک لە هەڵوێستى کۆمەڵایەتى نادروستدا، پێویستە هەرزەکار لە خێزاندا هەست بەخۆشەویستى و یەکسانى و ئاسایش و سەربەخۆیی خۆى بکات، بەدوربێت لە ترسى لێکترازان و هەڵوەشاندنەوەى خێزان، شکست هێنان لە خوێندن، ملکەچ پێکردن.

4- لەهەموى گرنگتر کەمکردنەوەى دەسەڵاتى دایک و باوکە بەسەر منداڵەکانیانەوە لەم قۆناغەدا و پێدانى دڵنیابوون بەشێوازێکى زۆر لەگەڵ چاودێریکردن و بەدواداچونى بە شێوەیەکى نهێنى.

5- فێرکردنى هەرزەکار بەبەرپرسیارێتى لەو شوێنەى، ئه‌وه‌یتێیدا دەژى و پارێزگاریکردن لەو شتانەى کە لەبەردەستیدان، و بەکارهێنانیان لە ڕێگەى ئیشى باش و بەرهەمهێنەردا، دەرکردنى چەمکى مەترسیدار و هەڵە لە مێشکیدا، و هاوڕێیەتیکردنى کەسانى نموونەیی و باش، فێرکردنى هەندێ ڕێگا بۆچارەسەرکردنى قەیران و ڕوبەڕوبونەوەى خەڵکانیتر بەشێوەیەکى دانایانە، دورلەتوندوتیژى، پاداشتکردنى لەکاتى باش و پۆزه‌تیڤدا و دورکەوتنەوە لەبەکارهێنانى ئەو زاراوانەى، دەبنە بێزارکردن و توڕەکردنى هەرزەکار.

6- ڕێگەدان بە هەرزەکار و فێرکردنى بۆ گوزارشتکردن لە بیرۆکە و باره ویژدانى و سۆزداریەکانى خۆى، بۆ ئەوەى چارەسەرکردنى کێشەکانى هەرزەکار ئاکامێکى باش بەدەستەوە بدات، پێویستە ئاگاداربین لەبەکارنەهێنانى ئەم گوزارشتە نێگەتیڤانە: "تۆ شکست خواردویت، کەلە ڕەق، سەرسەرى، زماندرێژ، تۆقەت تێناگەیت، هەرگیز چاکنابیت، لەکۆڵمانبەرەوە.....هتد"، ئەم وشە و دەستەواژانە بەتەواوەتى هەرزکار لاواز و بێئومێد دەکات، و ئاڕاستەى کێشە و ماندووبونى زیاترى دەکات، بەدەر لەوەى گفتوگۆ و ڕێگەچارەسەرەکان ئاکامى نابێت.

*. لێکۆڵینەوە زانستییەکان جەخت له‌سەر ئەوە ده‌که‌نه‌وه، که لە 80% کێشەکانى هەرزەکار بەهۆى ئەوەوەیە، کە باوان دەیانەوێت منداڵەکانیان بارگاوى بکەن بەداب و نەریت و بیروبۆچونى کۆمەڵگەکەیان. لێرەدا پێویسته پەروەردەکاران دیالۆگ لەگەڵ کەسوکارى هەرزەکاردا بکەن، چونکە زۆر جار دایک و باوک لەحەز و ئارەزوو و پێداویستیە هەنوکەییەکانى هەرزەکارەکەى خۆی تێناگات و چارەسەریشى بۆ ناکرێت، ئاڕاستە و لێکۆڵینەوە هاوچەرخەکان پێ لەسەر ئەوە دادەگرن هونەرى گوێگرتن لەم قۆناغەدا بەشێکە لە کێشەکانى هەرزەکار، هەروەها پێویستەو گرنگیشە ڕایەڵەیەکى هاوڕێیانەو زمانێکى ناسک بەکاربهێرێت لەگەڵ هەرزەکاردا.

قوتابخانەى تایبەتى بۆ لێکۆڵینەوەى کۆمەڵایەتى لە وڵاتە یەکگرتوەکانى ئەمریکا هەستاوە بە لێکۆڵینەوەیەک لەسەر 400 منداڵ لەسەرەتای تەمەنى باخچەى ساوایانەوە هەتا وەکو تەمەنى 24 ساڵى، ئەویش لەسەر بنچینەى چاوپێکەوتنى ناوبەناو و جیاواز لە تەمەنەکانى 5، 9، 15، 18، 21، ساڵى ئەو هەرزەکارانەى، کە لە خێزانێکى پتەو پێکەوە بەستراودا کە تاکەکانى پێکەوە بڕیار دەردەکەن وە لەدانشتنە خێزانیەکاندا خۆشەویستى ئاڵوگۆڕ دەکرێت گرنگى بەیەکترى دەدەن، ئەم جۆرە خێزانانە کەمتر دەکەونە ژێر فشارەوە بە چاوێکى پۆزەتیڤەوە سەیرى ژیان دەکەن، وە ئەمانە زیاتر توانیان هەیە لە چارەسەرکردن و ڕوبەڕونەوەى کێشەکاندا، بەپێچەوانەشەوە ئەو خێزانانەى ئەو مەرجانەى سەرەوەیان تێدا نەبێت زیاتر نیشانەکانى خەمۆکى و فشاری دەرونیان تێدا بەدەر دەکەوێت.

چۆنێتى مامەڵەکــــردن لەگەڵ هەرزەکاراندا بۆ "ڕابـەر، بــاوان، مـامۆستایان"-*

هەرزەکارى یەکێکە لە قۆناغە گرنگەکانى ژیانى مرۆڤ، ئەم زاراوەیە واتاى ژیانى نێوان کۆتاییەکانى منداڵى و سەرەتاکانى پێگەیشتن بۆیە تاک لێرەدا هەوڵدەدات، بۆ سەربەخۆبوون، هەندێک لە زانایان ئەم قۆناغە دادەنێن بە لەدایکبووى ژیانێکى نوێ، یان گەردەلوول، یاخود قۆناغى قەیرانى دەروونى، لەبەر ئەوەى یەکێکە لە قۆناغە ناسکەکانى تەمەنى مرۆڤ، کە ئەویش ماوەى باڵقبونە، ئەم قۆناغە بەپێی کارتێکەرە  کۆمەڵایەتى و ژیارى و جوگرافى و کەلتوورى و ڕەگەزى دەگۆڕێت، بۆ نمونە کچان زوتر دەچە ئەم قۆناغەوە وەک لە کوڕان هەروەها ئەوتاکانەى لە ناوچە گەرمەکاندان زوتر دەچنە قۆناغى هەرزەکاریەوە وەک لە ناوچە ساردەکان.

هەرزەکارى لە کۆمەڵگە مەدەنیەکاندا شێوازى جۆراو جۆرى هەیە بە پێى ئەو ژینگەیەى کە هەرزەکارى تێدا دەژى لەوانە:

1- هەرزەکارى سروشتى و خۆگونجێنەرو بێ کێشەو گرفت
2- هەرزەکارى کشاوە، لەکۆمەڵگەو خێزان و هەڵبژاردنى گۆشەگیرى تەنیایی و تێڕامان لە کێشەکانى خۆى
3- هەرزەکارى شەڕانگێزو یاخى بو بەرامبەر بە خودو، تاکەکانى خێزان و قوتابخانە
4- هەرزەکارى لادەر، کە ئەمەش لە چەند ڕەفتارێکى لادەرانەدا خۆیان نیشان دەدەن وەکو بەکارهێنانى مادە بێهۆشکەرەکان، دزیکردن، پوکانەوەو کاڵبونەوەى ئاکار.

ڕوخسارو تایبەتمەندیەکانى گەشەى هەرزەکارى بە شێوەیەکى گشتى

1- گەشەکردنى جەستەیی- فیسیۆلۆژى- جوڵەى: قۆناغى هەرزەکارى جیادەکرێتەوە بە کۆمەڵێک گۆڕانکارى جەستەیی خێرا، بەتایبەت لە سێ ساڵى یەکەمیدا بەهۆى زۆرى ڕژێنى هۆڕمۆنى گەشەکردن، وە لەگرنگترین ڕوخسارەکانى گەشەى جەستەیی درێژبونێکى بەرچاوە لە باڵادا، زیادبونى کێش، ئەمەش لەدەرئەنجامى گەشەیە لە شانەکانى ئێسکو و ماسولکەکانى، وە زۆربونى چەورى بەتایبەت لاى کچان، هەروەها گەشەکردنى پەیکەرى مرۆڤ بە شێوەیەکى گشتى، لە ڕوخسارەکانى گەشەکردنى فیسیۆلۆژى بریتین لە گەشەکردنى قەوارەى دڵ، گەشەکردنى گەدەو گەورەبونى، کەئەمەش بەڵگەیە بۆ ئەوەى هەرزەکار تواناى وەرگرتنى خواردنى هەیە بەشێوەیەکى زیاتر، بەهۆى ئەو گەشەکردنە خێرایەیی کە ڕودەدات، وزەى زیادى لێدەبات.

گەشەکردنى جەستەیی- فیسیۆلۆجى، جێماوى دەرونى لەسەر هەرزەکار بەجێدەهێڵێت، بۆیە پێویستە لەسەر پەروەردەکاران و دایکان و باوکان ئەمانە لەبەرچاو بگرن، گۆڕانکاریە جەستەییە سێکسیەکان ڕۆڵێکى بەرچاویان هەیە لە تێگەشتنى هەرزەکاریدا، بۆ نمونە کچان وەڵامدانەوەیان بۆ ئەم گۆڕانکارییە جەستەییانە دوفاقیە، لەلایەکەوە شانازى بە کچێتى خۆیەوە دەکات، لەلایەکیشەوە شەرمەزارە لە دەرئەنجامى ئەو گۆڕانکاریانە، وە هەست بە دڵەڕاوکێ و ماندوبون دەکات بە تایبەت لەکاتى سوڕى مانگانەدا، بەڵام لە ڕووى گەشەکردنى جوڵەییەوە هەرزەکار سست و بێتاقەت و ماندو بەدەردەکەوێت، زۆر جار جوڵەکانى هەرزەکار هاڕمۆنیەت و گونجان و وردى پێوە دیارنیە وەکو، خۆپێداکێشان و بەرکەوتنى کەلوپەلى ناوماڵ، یاخود کەوتنە خوارەوەى شتومەک لە دەستى، هەموو ئەمانە دەگەڕێنەوە بۆ نەبونى هاوسەنگى.

2- گەشەکردنى ژیرى:  گەشەکردنى زیرەکى گشتى و زیادبونى توانا لە پڕۆسێسە ژیریە باڵاکاندا، وەکو بیرکردنەوە، وەبیرهێنانەوە، بەندن لەسەر تێگەیشتن و هەڵێنجان، و فێربونو خەیاڵکردنەوە، هەرزەکار لەم قۆناغەدا توانستە ژیریەکانى وەکو ماتماتیک زیاد دەکات، توانای مامەڵکردنى هەیە لەگەڵ ژمارەو زمانەوانى و وردى لە گوزارشت کردن، و توانى میکانیکى و هونەرى و داهێنانى لا بەدەردەکەوێت، وەکو چالاکى و بەرهەمێکى عەقڵى.

www.xozga.com

 

 

له‌زۆربه‌ی زۆری وڵاتانی جیهان به‌شێوه‌یه‌کی زۆر ڤیتامین له‌سه‌رچاوه ناسروشتییه‌کان بۆ فرۆشتن ده‌ستده‌که‌وێت. لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی ئه‌نجامدراو له‌لایه‌ن توێژه‌رانی زانکۆی کۆپنهاگنه‌وه ده‌ریده‌خات، که ئه‌و جۆره ڤیتامینانه هیچ سوودێکیان نییه، به‌ڵکو زۆرجار بۆ ته‌ندروستی مرۆڤ زیانبه‌خشن و ده‌بنه هۆکاری زووتر مردنی مرۆڤه‌کان.

توێژه‌رانی دانیمارکی هۆشیاری به‌و که‌سانه‌ ده‌ده‌ن، ئه‌وانه‌ی خاوه‌نی ته‌ندروستییه‌کی باشن و بۆ خۆپاراستن له تووشبوون به شێرپه‌نجه و نه‌خۆشییه‌کانی دیکه بڕێکی زۆر له ته‌واوکه‌ره‌کانی دژه ئه‌کسه‌ده‌ی پێکهاتوو له ڤیتامین "A" و "E" ده‌خۆن، خۆیان له خواردنی ڤیتامین به‌دووربگرن. چونکه ئه‌و جۆره خۆپاراستنه کاردانه‌وه‌ی نه‌گه‌تیڤی بۆ سه‌ر سیسته‌می به‌رگری له‌ش ده‌بێت و بگره به‌هۆیه‌وه ئه‌گه‌ره‌کانی مردن بۆ ڕێژه‌ی له 16% به‌رز ده‌بنه‌وه.

له‌میانه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌که‌یان توێژه‌ران هه‌ڵسان به دووباره ته‌ماشاکردنه‌وه‌ی 67 لێکۆڵینه‌وه‌، ئه‌وانه‌‌ی له‌سه‌ر 230 هه‌زار که‌س ئه‌نجامدرابوون. له‌کۆتاییدا توێژه‌ران گه‌یشتنه ڕاستی ئه‌وه‌ی، که هیچ به‌ڵگه‌یه‌ك نییه باس له‌وه بکات، که دژه ئه‌کسه‌ده‌کان یارمه‌تی درێژکردنه‌وه‌ی ته‌مه‌ن ده‌ده‌ن، له‌کاتێکدا زۆریان ده‌بنه هۆکاری مردن.

توێژه‌ران ڕوونی ده‌که‌نه‌وه، که مرۆڤه‌کان پێویسته خۆیان له خواردنی ڤیتامینه ته‌واوکه‌ره‌کان به‌دووربگرن و زۆر به‌هۆشیارییه‌وه ڕووی تێبکه‌ن. چونکه تاکو ئێستا لێکۆڵینه‌وه‌ی ته‌واوی له‌سه‌ر سوومه‌ندی خواردنی بڕێکی زۆر له ڤیتامینه ته‌واوکه‌ره‌کان و هه‌روه‌ها دژه ئه‌کسه‌ده‌کان و کانزاییه‌کان نه‌کراوه، جابۆیه ناکرێت بووترێت، که خواردنیان مه‌ترسیدار نییه.

له‌کۆتاییدا توێژه‌ران پێیانوایه، که مرۆڤ پێویسته خواردنی ڤیتامین وه‌ك خواردنی پراسیتامۆل سه‌یر بکات و ته‌نها بڕێکی پێویست بخوات.

سه‌رچاوه‌ی هه‌واڵ:

www.xozga.com

 

 بلێر به‌ڕه‌ش سواری شه‌مه‌نده‌فه‌ر ده‌بێت

کۆنتۆی بانکی پڕ له پاره و مانگانه‌ پاره‌یه‌کی یه‌کجار زۆری ده‌ستده‌که‌وێت، که‌چی دڵی نایه‌ت پاره‌ی بلیتی شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌که‌ی بدات: به‌پێی هه‌واڵێکی بڵاوکراوه له‌سه‌ر ڕووپه‌ری ڕۆژنامه‌ی به‌ریتانی "Daily Mail" سه‌رۆك شالیاری به‌ریتانی پێشوو "Tony Blair" به ‌ڕه‌ش سواری شه‌مه‌نده‌فه‌ر بووه.

بلێری ته‌مه‌ن 54 ساڵ به‌ شه‌مه‌نده‌فه‌ر ویستی بچێت بۆ فڕۆکه‌خانه‌ی "Heathrow". ئه‌و کاته‌ی جابی شه‌مه‌نده‌فه‌ر داوای بلیتی له‌ بلێر کرد، ناوبراو نه‌یتوانی بلیتی نیشانی جابێکه‌ بدات. چونکه بلێر پێش سه‌رکه‌وتنی بۆ شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌که بلیتی نه‌کڕیبوو. هه‌رچه‌نده بلێر ده‌یتوانی له‌ناو شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌که بلیتی خۆی بکرێت، که‌چی نه‌پاره‌ی پێبوو نه‌ کارتی بانك.

وته‌بێژێکی بلێر ڕوونیکرده‌وه، که پاش ئه‌و ڕووداوه جابێکه بڕیاریداوه بلێر به‌خۆرایی سه‌ربکه‌وێت و هیچ سزایه‌کی نه‌داوه.

"Tony Blair" له حوزه‌یرانی 2007 ده‌ستی له پۆسته‌که‌ی هه‌ڵگرت و ئێستا له‌ڕێگای سیمینار له زانکۆکان و بانکه‌کان چه‌ندین ملیۆنی ده‌ستده‌که‌وێت.

زۆربه‌ی زۆری کاروانانی شه‌مه‌نده‌فه‌ر ناڕه‌زایی خۆیان به‌رامبه‌ر هه‌نگاوی جابی نیشاندا. چونکه بلێریش ده‌یتوانی 24.50 پاوه‌ند وه‌ك ئه‌وان بۆ کڕینی بلیتێك بدات.

وته‌بێژه‌که‌ی به‌رگری له بلێر ده‌کات و ده‌ڵێت:‌ "بلێر ئاماده‌بووه پاره‌ی بلیته‌که‌ی بدات و هه‌میشه به‌شادمانییه‌وه پاره‌ی بلیته‌کانیداوه."

وته‌بێژێکی "Heathrow-Express" ڕایگه‌یاند، که بڕیاره لێکۆڵینه‌وه له‌سه‌ر ئه‌و ڕووداوه بکرێت.

سه‌رچاوه‌ی هه‌واڵ:

www.xozga.com

زه‌عفران بۆ هێورکردنه‌وه‌ی نیشانه‌ به‌ئازاره‌کانی پێش سووڕی مانگانه

 

 

له لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی نوێیه‌وه سوودمه‌ندییه‌کانی زه‌عفران بۆ هێورکردنه‌وه‌ی نیشانه به‌ئازاره‌کانی پێش سووڕی مانگانه‌ی ئافره‌تان ده‌رده‌که‌وێت. ئه‌و جۆره داوده‌رمانه‌ش به‌شێوه‌یه‌کی به‌رفراوان له‌خۆراکه ئاماده‌کراوه‌کانی ناوچه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌کارده‌هێنرێت.

زه‌عفران به‌گرانترین داوده‌رمان له جیهاندا داده‌نرێت. به‌کارهێنانی زه‌عفران له‌بواری پزیشکیدا مێژووییه‌کی دێرینی هه‌یه: به‌شێوه‌یه‌کی گشتی زه‌عفران بۆ که‌مکردنه‌وه‌ی ئازاره‌کانی گه‌ده و کێشه‌کانی هه‌رسکردن و هه‌تا خه‌مۆکیش به‌کارده‌هێنرێت. هه‌ندێك له لێکۆڵینه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌کانی پێشوو ده‌ریانخستووه، که به‌هۆی زه‌عفرانه‌وه ده‌کرێت مرۆڤ له‌هه‌ندێك باره‌کانی خه‌مۆکی هێواش ڕزگاری ببێت.

باوه‌ڕ هه‌یه، که زه‌عفران له‌ڕێگای کاریگه‌رکردنه‌ سه‌ر ماده‌ی "Serotonin"ی کیمیاوی ناو مێشك خه‌مۆکی مرۆڤ که‌مده‌کاته‌وه.

گۆڕانکارییه‌کان له‌چالاکی ماده‌ی "Serotonin" ده‌کرێت له‌فاکته‌ره‌کانی ده‌رکه‌وتنی نیشانه‌کانی پێش سووڕی مانگانه‌ی ئافره‌تان ‌بن. له‌ژێر تیشکی ئه‌و زانیارییه‌ش تیمێك له‌توێژه‌رانی ئێرانی هه‌ڵسان به‌تاقیکردنه‌وه‌ی زه‌عفران بۆ که‌مکردنه‌وه‌ی نیشانه‌کانی پێش سووڕی مانگانه.

له‌میانه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌که‌یاندا توێژه‌رانی ئێرانی له‌زانکۆی تاران داوایان له 50 ژن کرد، ڕۆژی دووجار و بۆ ماوه‌ی دوو ڕۆژ پێش دوو سووڕی مانگانه که‌پسوله‌ی زه‌عفران یان که‌پسوله‌ی پلاسیبۆ بخۆن.

هه‌موو ژنانی به‌شداربووش ته‌مه‌نیان له‌نێوان 20 بۆ 45 ساڵ ده‌بوو و هه‌مووشیان بۆ ماوه‌ی شه‌ش مانگ گرفتی نیشانه‌کانی پێش سووڕی مانگانه‌یان هه‌بوو، ئه‌ویش وه‌ك گیری، باکردن و هیلاکبوون.

له‌کۆتایی ماوه‌ی چاره‌سه‌ره‌‌کاندا توێژه‌ران ڕایانگه‌یاند، که له 75%ی ژنان پاش وه‌رگرتنی زه‌عفران ئاشکرایانکردووه، که له 50%ی نیشانه‌کانی پێش سووڕی مانگانه‌یان نه‌ماوه، به‌به‌راورکردن له‌گه‌ڵ له 8% له کۆی ئه‌و ژنانه‌ی پلاسیبۆیان وه‌رگرتووه.

له‌لایه‌کی تره‌وه توێژه‌ران ڕایانگه‌یاند، که له 60%ی ئه‌و ئافره‌تانه‌ی زه‌عفرانیان و‌ه‌رگرتبوو، به‌ڕێژه‌ی له 50%ی نیشانه‌کانی خه‌مۆکیان که‌مبۆته‌وه، ئه‌ویش به‌به‌راورکردن له‌گه‌ڵ یه‌ك ژن، ئه‌وه‌ی پلاسیبۆیان وه‌رگرتبوو.

به‌پێی توێژه‌ران، ئه‌نجامه‌کانی ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه ده‌ریده‌خه‌ن، که زه‌عفران کاریگه‌ری ده‌کاته سه‌ر چالاکی ماده‌ی "Serotonin" و یارمه‌‌تی هێورکردنه‌وه‌ی نیشانه‌کانی خه‌مۆکی پێش سووڕی مانگانه ده‌دات.

سه‌ره‌ڕای ئه‌نجامه‌کانی ئه‌م لێکۆڵینه‌وه توێژه‌ران پێیانوایه، که پێویسته لێکۆڵینه‌وه‌ی زیاتر له‌سه‌ر سوودمه‌ندییه‌کانی زه‌عفران بکرێت. چونکه ئه‌مه یه‌که‌مین لێکۆڵینه‌وه له‌سه‌ر سوودمه‌ندی زه‌عفران بۆ نیشانه‌کانی پێش سووڕی مانگانه بکرێت.

سه‌رچاوه‌ی هه‌واڵ:

www.xozga.com

 

 

 

توێژه‌رانی سوێدی له زانکۆی "Umeå" له‌و باوه‌ڕه‌دان، که ئه‌وان کۆنترین دره‌ختیان له‌جیهاندا دۆزیبێته‌وه: له‌ئاکامی گه‌ڕانه‌کانیان توێژه‌رانی زانکۆی سوێدی ناوبراو له‌ناوچه‌ی "Dalarna" سنۆبه‌رێکی ته‌مه‌ن 9550 ساڵیان دۆزییه‌وه. توێژه‌رانی ئه‌مه‌ریکی به‌یارمه‌تی پشکنینه کاربۆنییه‌کان توانییان ته‌مه‌نی ئه‌و دره‌خته سه‌رپشکبکه‌ن.

‌ناوچه‌ی "Dalarna"یش ده‌که‌وێته ناوه‌ڕاستی سوێده‌وه و به‌ناوچه‌یه‌کی شاخاوی و دراستانی ناسراوه. توێژه‌رانی سوێدی له‌و باوه‌ڕه‌دان، که ئه‌و دره‌خته ئه‌م ماوه‌ زۆره‌ی ته‌مه‌نی خۆی به‌یارمه‌تی دره‌خته به‌رزه‌کان و ده‌ووه‌نه‌کان به‌سه‌ربردووه و توانیوێتی خۆی له که‌شه سه‌خته‌کانی ساڵان بپارێزێت.

تاکو ئێستا زینده‌وه‌رناسه سوێدییه‌کان له‌و باوه‌ڕه‌دابوون، که سنۆبه‌ر ماوه‌یه‌کی کوورته له سوێددا چانێدرابێت. له‌مباره‌یه‌وه‌ش "Leif Kullman" له زانکۆی "Umeå" ده‌ڵێت: "ئه‌نجام لێکۆڵینه‌وه‌که‌مان پێچه‌وانه‌ی بیردۆزه‌ی زینده‌وه‌رناسان ده‌رده‌خات: سنۆبه‌ر سه‌رده‌مێکی زۆر له‌ سوێد ده‌ژی."

له‌ته‌ك ئه‌و دره‌خته کۆنه‌شدا توێژه‌ران توانییان سێ نه‌وه‌ی تر له دره‌خت بدۆزنه‌وه و ئه‌وانه‌ش ته‌مه‌نیان بۆ 375، 5660 و 9000 ساڵ د‌ه‌گه‌ڕێته‌وه. له‌ڕووی بۆماوه‌ییه‌وه ئه‌و سێ نه‌وه‌یه‌ش کلۆنی کۆنترین دره‌ختی دۆزراوه‌ن.

له‌نێوان "Lappland" له‌باکووری وڵات و "Dalarna" له‌ناوه‌ڕاستی سوێد نزیکه‌ی 20 سنۆبه‌ری دیکه‌ هه‌ن، که ته‌مه‌نیان بۆ 8000 ده‌گه‌ڕێته‌وه. تا پێش ئه‌م دۆزینه‌وه‌یه‌ش سنۆبه‌ره‌‌کانی ئه‌مه‌ریکای باکوور به‌کۆنترین سنۆبه‌ری جیهان ده‌ناسران. سنۆبه‌ره‌کانی ئه‌مه‌ریکا باکووریش ته‌مه‌نیان له‌نێوان 4000 بۆ 5000 ساڵ ده‌بێت.

پێش 10 هه‌زار ساڵ له‌مه‌وبه‌ر که‌شی هاوینه‌کانی وڵاتی سوێد زۆر له هاوینه‌کانی ئێستا ساردتربوون. به‌ته‌نها له‌سه‌د ساڵی پێشوودا پله‌ی گه‌رمای ناوچه شاخاوییه‌کانی سوێد بۆ یه‌ك پله‌ی سه‌دی به‌رزبۆته‌وه. گه‌رمبوونی که‌شیش یارمه‌تی سنۆبه‌ره‌کان ده‌دات، خێراتر په‌ل بهاوێژن، هه‌روه‌ك توێژه‌ران ڕوونی ده‌که‌نه‌وه.

توێژه‌ران له‌ڕێگای لێكۆڵینه‌وه‌کان و گه‌ڕانه‌ به‌رده‌وامه‌کانیان هیواده‌خوازن زانیارییه‌کی زیاتریان له‌هه‌مبه‌ڕ گۆڕانکارییه که‌شییه‌کان ده‌ستبکه‌وێت.

سه‌رچاوه‌ی هه‌واڵ:

www.xozga.com

عێراق: ئه‌ندازیاری‌ ده‌ستگیركردنی‌ سه‌دام جێی‌ پیترایۆس ده‌گرێته‌وه‌

سبه‌ی‌: به‌گوێره‌ی‌ رۆژنامه‌ی‌ به‌یانی‌ ئیماراتی‌، جه‌نه‌راڵ‌ ریمۆند ئۆدێرنۆ جێی‌ دێڤید پیترایۆس له‌فه‌رمانده‌یی‌ هێزه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكا له‌عێراق ده‌گرێته‌وه‌ .......

درێژه‌ی بابه‌ت...

ئه‌لبوومی 2007 ی موحسین عبدالله:

1_چۆن دڵت هات:

http://www.dastan.eu/Muhsin%20Abdulla%20Bedest%20To%20Bu%202007/Muhsin%20Abdulla-01-2007.mp3

2_کێت خۆش ئه‌وێت:

http://www.dastan.eu/Muhsin%20Abdulla%20Bedest%20To%20Bu%202007/Muhsin%20Abdulla-02-2007.mp3

3_به‌ده‌ست تۆبوو:

http://www.dastan.eu/Muhsin%20Abdulla%20Bedest%20To%20Bu%202007/Muhsin%20Abdulla-03-2007.mp3

پێنج نيشانه بۆ ئاشكراكردنى درۆ   

کێ له ئێمه هةيه رۆژانه گوێى لةدرۆ نةبێت ؟
هةروةها كێ له ئێمه بةجۆريك لةجۆرةكان ، درۆكاريگةرى بةسةرييةوه نةبووه؟ له ژيانى رۆژانةماندا ، دووچارى ئةوكةسانه دةبينةوه كه بةگفتوگۆى ڕازاوه چ له شوێنى كار يان بازار يان شةقام ، تةنانةت له نێو ماڵةكانيشماندا بێت درۆ دةكةن...

درۆ ...هونةرى جوان


هاوكات مايورين دةليت : ئيمه وةك مرؤف درؤمان كواستةوه بؤ هونةريك له هونةرةكان و بيداويستييةكانى زيانى رؤزانه .


بياو لةوكاتةى بةرؤشى ناسينى ئافرةتيك دةبيت زياتر بيشوازى درؤ ئةكات يان زياتر دووجارى ئةبيت ، يان لةوكاتةى خةريكى جارةسةرى كيشةى خيزانى خؤى ئةبيت يان ئةوكاتةى هةول دةدات بكاته بلةيةكى نويى بةربرسيارى له كارةكةيدا .ئةوا بةنا بؤ درؤ دةبات .






رێگةكانى ئاشكراكردنى درۆ :


1_گوێ لةلةرينةوةى ژێكانى دةنگ بگره :

ئةكةر هاتوو هةستت كرد كؤرانيك له شيوازى دةنكى ئةوكةسه روويدا كه بةرامبةرت قسةت بؤ دةكات ، ئامازةيةكه كه ئةوكةسه درؤت بؤ دةكات ئةوةش لةيةكيك لةليكؤلينةوةكانى دكتؤر ئيكمان دةركةوتووه كه لةسةر 509 ئةنجامى دابوو بؤ دةست نيشانكردنى جؤرى درؤكانيان .

لةوليكؤلينةوةيةدا كه هةنديكيان سةر به نوسينكةى ليكؤلينةوةى فيدرالى fbi بوون و هةنديكيشيان سةر به هةوالكرى ناوةندى ئةمريكى بوون ، هةروةها مامؤستاو قوتابى و بزيشكةكانى زانكؤش كه كاسيتيكى فيديؤى دةكةسييان نميش كرد بؤ ديارى كردن و ناسينةوةى شيوازى درؤكانيان ..دةركةوت لةيةكيك له كاسيتةكان كه ئافرةتيك بوو كه سةيرى كوليكى جوانى دةكرد و بيناسى دةكرد لةكاتى قسةكردنيدا بيدةكةنى هةنديك له جاوديرةكان تيبينى ئةوةيان كرد كه  ئةو ئافرةته دةلةريتةوه لةئاست دةنكةكةى هةروةها دةستةكانى بةيةكةوه بوون و دةترسان ....ليرةدا يةكيك له هاوكارانى هةوالكر ئةو ئافرةتةى به درؤزن ناوزةند كرد ، لةبةر ئةوةى كاتيك بيناسةى كولةكةى ئةكرد سةيرى كولةكةى نة ئةكرد ....بةشيوةيةكى كشتى دةركةوت كه لةرينةوةى دةنك و هيوربوونةوةى كاريكةر هةيه بؤ ئاشكرا كردنى درؤ ...




2_گوێ له وشةكان بگره :

ئةكةر كؤران لة لةرينةوةى دةنك هؤكاريك بيت بؤ  ئاشكرا كردنى درؤ ئةى ريكةى ئاشكراكردنى درؤى نوسراو جيية و جؤنه ؟



بؤ ئةم مةبةسته برؤفيسؤر جيمس بينباكةر و هاوةلةكانى لةزانكؤى تةكساس بةرنامةيةكى كؤمبيوتةرييان داناوه بة بشكنةرى زمان و زارةى وشةكان ناسراوه ،
هةلدةستى به شيكردنةوةى دةنك و نووسراو جونكه نامةى بشكنينى درؤى لةسةر دانراوه .



3_ له جوولةى جاوةكانى ورد بةرةوه :

بةنديكى بيشينان هةيه دةليت : (درؤ له جاوةكانةوه دةردةكةويت)  لةم بارةيةوه له ليكؤلينةوةكانى دكتؤر ئيكمان دةركةوتووه كه ئةوكاتةى كةسيك قسةت بؤ دةكات سةيرى جوولةى جاوةكانى بكه ئةكةر هاتوو جاوةكانى هةميشه له جوولةدابوون و وةستاندنى نةبوو هةروةها لةكاتى بينينى تؤدا جاوةكانى هةلدةهات ئةوا بزانه ئةوه كةسيكى درؤزنه .


4_زمانى جةستةى درؤكار

بةتةنيا جاو هؤكارى ئاشكرا كردنى  راستى و دؤر نييه  بةلكو قسةيةك هةيه ئةليت زمانى جةستةش لةمةدا بةشداره بؤ نموونه هةيانه لةكاتى قسةكردندا زؤر كؤكةى دروستكراو دروست ئةكات يان جوولةى دةستةكانى هةمووى نيشانةن بؤ ئةوةى زماى جةستةشى درؤ ئةكات .

5_هةڵچوونه هێورةكان ئاشكرا بكه و تيشكى بخه سةر

جگه لةونيشانانةى باسمان كرد ، ريكةيةكى تر هةيه ئةويش هةندى كؤرانه له هةلجوونى هيور كه لةكةسى  درؤزن روودةدات و ناتوانيت كؤنترؤلى بكات لةوانه هةندى كؤرانكارى وورد هةن له رووخساردا روودةدةن كه ماوةكةى له جركةيةك زياتر نين و هةمووكةسيك هةستى بيناكةن تةنها كةسانيكة زؤر دةكمةن نةين .

بؤ دةرباز بوون لةم باره درؤزنان بشت به بيكةنينى دووباره ئةبةستن بؤ شاردنةوةى درؤكانيان .



تيبينى ئةو بابةتةى سةرةوه كورتكراوةيةكه له بابةتى  پێنج نيشانه بۆ ئاشكراكردنى درۆ كه له گۆڤارى گةشبين وةرگيراوه.

درێژه‌ی بابه‌ت...

 

 له‌كوردستاندا چوار هه‌زار منداڵ نه‌خۆشیی‌ دڵیان هه‌یه

لێپرسراوی‌ به‌شی‌ ئیكۆی‌ منداڵان له‌سلێمانی‌ د. ئاسۆ فایه‌ق، رایگه‌یاند كه‌ رێژه‌ی‌ نه‌خۆشی‌ دڵ له‌نێو منداڵان له‌كوردستاندا ره‌نگه‌ بگاته‌ 4 هه‌زار منداڵ‌و له‌م رێژه‌یه‌ش تا ئێستا 2500 منداڵیان ناویان تۆماركراوه‌.رۆژانه‌ له‌ نه‌خۆشخانه‌ی‌ منداڵان چه‌ندین ژن ده‌بینیت كه‌ كۆرپه‌كانیان گرتووه‌ به‌ سنگیانه‌وه‌و له‌چاوه‌ڕوانی‌ ئه‌وه‌دان كه‌ ئیكۆ بۆ منداڵه‌كه‌یان بكه‌ن، به‌پێی‌ ئاماره‌ سه‌ره‌تایه‌كانیش تائه‌مڕۆ ته‌نها له‌شاری‌ سلێمانیدا نزیكه‌ی‌ 700 حاڵه‌تی‌ نه‌خۆشی‌ دڵی‌ منداڵان تۆماركراوه‌. به‌قسه‌ی‌ كه‌سوكاری‌ ئه‌م منداڵانه‌ش له‌گه‌ڵ زیادبوونی‌ توشبوانی‌ ئه‌م نه‌خۆشییه‌، نرخی‌ نه‌شته‌رگه‌رییه‌كه‌شی‌ گرانتر ده‌بێت، به‌جۆرێك ئێستا 20 ـ30 هه‌زار دۆلاری‌ تێده‌چێت‌و پزیشكه‌كان گرانیی‌ نرخی‌ ئه‌م نه‌شته‌رگه‌رییه‌ ده‌گێڕنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ «ئامێرو كه‌ره‌سه‌كانی‌ ته‌نها له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵات هه‌یه‌‌و نه‌شته‌رگه‌رییه‌كه‌شی‌ هه‌ر له‌ده‌ره‌وه‌ ده‌كرێت».

لێپرسراوی‌ به‌شی‌ ئیكۆی مناڵان، د.ئاسۆ فایه‌ق باس له‌وه‌ ده‌كات، ژماره‌یه‌كی‌ زۆرتر منداڵی‌ تووش بووبه‌ نه‌خۆشی‌ دڵ له‌سلێمانیدا هه‌یه‌ كه‌ كه‌ نزیكده‌بێته‌وه‌ له‌هه‌زار نه‌خۆش كه‌به‌شێكیان له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ شارن‌و زانیارییان له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ نییه‌.

به‌شی‌ نه‌خۆشییه‌كان دڵ (ئیكۆ) له‌نه‌خۆشخانه‌ی‌ منداڵان له‌ساڵی‌ (2007) دامه‌زاراوه‌، مانگانه‌ نزیكه‌ی‌ (200) نه‌خۆشی‌ منداڵی‌ تێدا ده‌بینرێت له‌وانه‌ی‌ كه‌ نه‌خۆشی‌ تازه‌ن، یاخود ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ مه‌وعیدی پێشوویان هه‌یه‌.

هه‌روه‌ها له‌م به‌شه‌دا پشكنین بۆ ئه‌و مناڵانه‌ ده‌كرێت كه‌ تازه‌ له‌دایك ده‌بن له‌به‌شی‌ (خدج) له‌نه‌خۆشخانه‌ی‌ منداڵبوون، له‌گه‌ڵ ئه‌و منداڵانه‌ی‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ نه‌خۆشخانه‌ له‌دایكده‌بن‌و له‌نه‌خۆشخانه‌ی‌ منداڵان داخڵ ده‌كرێن‌و بن‌و بۆ ئه‌وه‌ دڵنیابن له‌ باشی‌ ته‌ندروستی‌ دڵیان پشكنینیان بۆده‌كرێت.

هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م به‌شه‌ له‌ ساڵی‌ 2007ه‌وه‌ كارده‌كات به‌ڵام وه‌ك د.ئاسۆ ئاماژه‌ی‌ پێده‌كات له‌ سه‌ره‌تای‌ مانگی‌ 11ی‌2005ه‌وه‌ داتایه‌كی‌ سه‌ره‌تاییان لابووه‌ له‌سه‌ر تووش بووانی‌ نه‌خۆشی‌ دڵ كه‌ كه‌متر زانستی‌ بووه‌‌و له‌ساڵی‌ 2006دا داتاكه‌یان گه‌وره‌تر كردووه‌‌و ده‌ڵێت «ئه‌مه‌ش به‌هۆی‌ یارمه‌تی‌‌و هاوكاریكردنی‌ رێكخراوی‌ منداڵپارێزی‌ كوردستانه‌وه‌بوو».

د. ئاسۆ روونیشیكرده‌وه‌ كه‌ سه‌ره‌تای‌ 2007 به‌هۆی‌ ده‌ستپێكردنی‌ هاوكاری‌ له‌گه‌ڵ تیمی‌ ئیتالییه‌كان‌و ناردنی‌ یه‌كه‌م گروپی‌ منداڵانی‌ نه‌خۆشی‌ دڵ بۆ ئیتالیا به‌مه‌به‌ستی‌ چاره‌سه‌ركردن، دواتر داتایه‌كی‌ نوێ‌‌و زانستییان ده‌ستپێكردووه‌ كه‌ رۆژ به‌ڕۆژ به‌ره‌وه‌ گشتگیربوون‌و زانستیبوون ده‌چێت‌و وتی‌ «به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ گۆڕانكارییه‌كی‌ گه‌وه‌رمان كردووه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌و چاره‌سه‌ركردنی‌ نه‌خۆشی‌ دڵی‌ منداڵان». د. ئاسۆ وتیشی‌ «تا ئه‌مرۆ ته‌نها خۆم كار له‌م به‌شه‌دا ده‌كه‌م‌و رۆژانه‌ ژماره‌یه‌كی‌ زۆر نه‌خۆش سه‌ردانی‌ به‌شه‌كه‌مان ده‌كات». هه‌وره‌ها ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ش كرد كه‌ هه‌رچه‌نده‌ ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌یه‌كی‌ زانستی‌ نه‌خۆش ببینین ئه‌وا ئه‌بێت ته‌نها (3 ـ4) نه‌خۆش ببینرێ‌ به‌ڵام له‌كاتی‌ ئێستادا رۆژانه‌ له‌نێوان (10 ـ15) نه‌خۆش ده‌بینرێت‌و وتی‌ «ئه‌مه‌ش به‌هۆی‌ زۆر نه‌خۆشه‌كان‌و كه‌می‌ خزمه‌تگوزارییه‌وه‌یه‌».

وه‌ك دكتۆر ئاسۆ باسی‌ ده‌كات مانگ به‌مانگ نه‌خۆشییه‌ زگماكییه‌كان‌و وه‌رگیراوه‌كانی‌ دڵ زیاد ده‌كات‌و ئه‌وه‌ش روون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ لێره‌دا چه‌ند هۆكارێك هه‌یه‌ بۆ زۆربوونی‌ ئه‌و رێژه‌یه‌ هه‌یه‌ وه‌ك:

ـ به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ رۆشنبیری‌ دایكان‌و باوكان‌و بایه‌خدانیان به‌منداڵ‌و ئاشكراكردنی‌ نه‌خۆشییه‌كانیان.

ـ پێشكه‌وتنی‌ بواری‌ پزیشكی‌ له‌دۆزینه‌وه‌و چاره‌سه‌ركردندا.

ـ له‌وانه‌یه‌ كۆمه‌ڵه‌ هۆكاریكی‌ دیكه‌ هه‌بێت كه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ ژینگه‌و بارودۆخه‌وه‌ هه‌بێت، به‌ڵام به‌بێ‌ ئه‌نجامدانی‌ توێژینه‌وه‌یه‌كی‌ زانستی‌ ناتوانرێت هۆكاره‌كانی‌ دیاری‌ بكرێت.

د.ئاسۆ، باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ رێكخراوه‌ جیاوازه‌كان هه‌وڵی‌ چاره‌سه‌ری‌ ئه‌ومنداڵانه‌یان داوه‌ «له‌كۆی‌ (700) نه‌خۆش ته‌نها (41) منداڵ له‌ڕێگه‌ی‌ رێكخراوی‌ هێڤی‌‌و ئیتالییه‌كانه‌وه‌ چاره‌سه‌ریان بۆ ئه‌نجامدراوه‌ له‌ئیتالیا، هه‌روه‌ها (45) منداڵ له‌ڕێگه‌ی‌ منداڵپارێزی‌ كوردستان له‌ ئیتالیا‌و نه‌مسا‌و ئێران‌و وڵاتانی‌ دیكه‌ چاره‌سه‌ریان بۆ كراوه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌و نه‌خۆشانه‌ی‌ له‌لایه‌ن پسپۆرێكی‌ نه‌خۆشییه‌كانی‌ دڵ له‌وڵاتی‌ ئوردن، بینراون‌و له‌48 كاتژمێردا 16 قه‌سته‌ری‌ دڵی‌ منداڵانیان كردوه‌. د.ئاسۆ پێشنیار ده‌كات كه‌ بۆخزمه‌ت كردنی‌ هاوڵاتیان ده‌توانرێت نه‌خۆشخانه‌یه‌ك یاخود به‌شێكی‌ گه‌وره‌ دروست بكرێت كه‌ هه‌رچوار به‌شه‌كه‌ی‌ چاره‌سه‌ری‌ دڵی‌ منداڵان بگرێته‌خۆی‌. چونكه‌ ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌یه‌ك بیربكه‌ینه‌وه‌ كه‌ تێچوونی‌ ته‌نها نه‌خۆشێك له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ كوردستان 20 هه‌زار 30 هه‌زار دۆلاری‌ تێده‌چێت، جگه‌ له‌كێشه‌ی‌ وه‌رگرتنی‌ فیزه‌و مانه‌وه‌‌و نه‌زانینی‌ زمان‌و چه‌نده‌ها كێشه‌ی‌ دیكه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر چاره‌سه‌ر له‌كوردستان بێت ئه‌وا ئه‌م بڕه‌ تێچوونه‌ زۆر كه‌متر‌و ئاسانتره‌ بۆخێزانه‌كان ئه‌وكاته‌ ده‌توانرێت كه‌سانی‌ پسپۆرو شاره‌زا بانگهێشت بكرێن بۆكوردستان‌و راهێنان به‌ پزیشكه‌كانی‌ كوردستان بكه‌ن بۆماوه‌ی‌ (1-2) ساڵ بۆئه‌وه‌ی‌ ژماره‌یه‌ك پزیشكی‌ كارامه‌مان هه‌بێت له‌و بواره‌دا.

■ ئا: ته‌لار كه‌مال مه‌دحه‌ت

 

www.awene.com

 

 

 

پێنج هه‌زار خانوو شوقه‌و یه‌كه‌ی‌ نیشته‌جێبون له‌سلێمانی‌ پشتی‌ شه‌قامی‌ بازنه‌ی‌ مه‌لیك مه‌حمود دروست ده‌كرێت‌و به‌ قیستی‌ ده‌ تا پانزه‌ ساڵ ده‌درێته‌ هاوڵاتییان.

سلێمانی‌ ئاوێنه‌: پرۆژه‌ی‌ دروستكردنی‌ (ئۆرۆپارك) له‌لایه‌ن كۆمپانیای‌ سه‌ن شاینی‌ نه‌مساویه‌وه‌ ئه‌مڕۆ به‌ردی‌ بناغه‌كه‌ی‌ له‌ لایه‌ن پارێزگاری‌ سلێمانیه‌وه‌ دانا ئه‌حمه‌د مه‌جیده‌وه‌ دانرا.
به‌ڕێوه‌به‌ری‌ كۆمپانیای‌ سه‌ن شاین پرۆفیسیۆر د.هایندپیته‌ر پلاتسه‌ر به‌ڵێنی‌ دا كه‌ له‌ماوه‌ی‌ چوار بۆ پێنج ساڵدا ئه‌و پرۆژه‌یه‌ ته‌واو ده‌كه‌ن، به‌سه‌رجه‌م پێداویستیه‌كانی ژیانه‌وه‌ هه‌ر له‌ دایانگا‌و باخچه‌ی‌ ساوایانه‌وه‌ تا هه‌موو پێداویستیه‌كانی‌ تر.
دواتر پارێزگاری‌ سلێمانی‌ سوپاسی‌ ده‌سته‌ی‌ وه‌به‌ر هێنان‌وشاره‌وانی‌ سلێمانی‌ كرد‌و خۆشحاڵی‌ خۆی‌ ده‌ربڕی‌ بۆ یه‌كه‌مین پرۆژه‌ی‌ ئه‌هلی‌ خزمه‌ت گوزاری‌ له‌ كوردستاندا، به‌ڵێنی‌ دا كه‌سه‌رجه‌م ئه‌‌و خزمه‌تگوزاریانه‌ی‌ له‌ پرۆژه‌كه‌دا واژۆی‌ له‌سه‌ر كراوه‌ له‌ لایه‌ن حكومه‌ت‌و پارێزگاوه‌ دابین بكرێت له‌ پێناو به‌رژه‌وه‌ندی‌ هاولاَتیاندا.
ئه‌م پرۆژه‌یه‌ كه‌ له‌ رووبه‌ری‌ 300دۆنم زه‌وی‌ دروست ده‌كرێت به‌ هاوكاری‌ له‌گه‌ڵ كۆمپانیای‌ نۆكاندایه‌. رێكخه‌ر‌و به‌ڕێوه‌به‌ری‌ كاره‌كانی‌ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ له‌ سلێمانی‌ دڵشاد ئه‌حمه‌د مه‌جید  به‌ ئاوێنه‌ی‌ راگه‌یاندكه‌"نرخی‌ خانووه‌كان له‌ 10هه‌زار تا 20هه‌زار دۆلاره‌و له‌ سه‌ره‌تاوه‌ بڕی‌%30 له‌ هاولاَتیان وه‌رده‌گیرێت"

 

www.awene.com

 

 ئه‌و كچه‌ی‌ له‌‌8ی‌ مارسدا ته‌رمه‌كه‌ی‌ دۆزرایه‌وه‌.. کێ کوشتی؟

پاسه‌وانی به‌رپرسێک به‌تۆمه‌تی کوشتن‌و ئه‌تککردنی کچه‌که‌ ده‌ستگیرده‌کرێت.كادری‌ یه‌كێك له‌حیزبه‌ باڵا ده‌سته‌کانی‌ كوردستان، تۆمه‌تبار ده‌كرێت به‌وه‌ی‌ ده‌ستی‌ له‌كوشتنی‌ ئه‌و كچه‌دا هه‌یه‌، كه‌ له‌ڕۆژی‌ 8ی‌ مارسدا به‌ قۆڵبڕاویی‌‌و خنكاویی‌، جه‌سته‌ سوتاوه‌كه‌ی‌ له‌حاویه‌یه‌كی‌ خۆڵدا دۆزرایه‌وه‌.

به‌ڕێوه‌به‌ری‌ نه‌هێشتنی‌ توندوتیژی‌ دژی‌ ژنان، عه‌قید نه‌ریمان به‌ئاوێنه‌ی‌ راگه‌یاند كه‌ «تائێستا بكوژی‌ سه‌ره‌كی‌ ئه‌م كچه‌ ده‌ستگیر نه‌كراوه‌، به‌ڵام دوو خوشك‌و دوو زاواو خۆشه‌ویستی‌ كچه‌ كوژراوه‌كه‌ ده‌ستگیر كراون».

به‌پێی‌ ئه‌و زانیارییانه‌ی‌ ده‌ست ئاوێنه‌ كه‌وتووه‌ «نازه‌نین كارمه‌ندی بنكه‌ی گومرگی به‌ختیاری بوو، له‌گه‌ڵ ماڵی خوشكێكی ئه‌و كه‌سه‌ی‌ تۆمه‌تباره‌ به‌وه‌ی‌ ده‌ستی‌ هه‌بووبێت له‌ كوشتنه‌كه‌دا‌و ناوی‌ جوانه‌، پێكه‌وه‌ خانوویه‌كیان به‌كرێ‌ گرتووه‌و هه‌ریه‌كه‌و به‌ته‌نها له‌به‌شێكی‌ ئه‌و خانووه‌دا ژیاون».

جوان، كارمه‌ندی‌ ده‌زگایه‌كی‌ حكومی‌ بووه‌، برایه‌كی‌ هه‌بووه‌ به‌ناوی‌ شوان، كه‌ جاروبار سه‌ردانی‌ ئه‌می‌ كردووه‌و له‌وێ‌ نازه‌نینی‌ ناسیوه‌و په‌یوه‌ندی‌ خۆشه‌ویستی‌ له‌گه‌ڵدا به‌ستووه‌‌و جوانیش ئاسانكاری‌ بۆ كردون.

شوان، لێپرسراوی‌ حیمایه‌كانی‌ به‌رپرسێكی‌ حیزبییه‌‌و هه‌روه‌ها دوكانی‌ فیته‌ریشی‌ هه‌یه‌، به‌ڵام عه‌قید نه‌ریمان ده‌ڵێت «له‌كاتی‌ ده‌ستگیر كردنیدا ئه‌و به‌وه‌ خۆی‌ ناساندووه‌ كه‌ پیشه‌ی‌ دوكانداره‌».

به‌پێی‌ ئه‌و زانیارییانه‌ی‌ ده‌ست ئاوێنه‌ كه‌وتوون، دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ ئاشنایه‌تی‌ نێوان شوان‌و نازه‌نین قوڵ‌ ده‌بێته‌وه‌، شه‌وێك پێكه‌وه‌ داده‌نیشن‌و ده‌خۆنه‌وه‌. له‌م دانیشتنه‌دا، شوان داوای‌ كاری‌ سێكسی‌ له‌نازه‌نین ده‌كات به‌بیانووی‌ ئه‌وه‌ی‌ دواتر ده‌یخوازێت‌و ده‌یكاته‌ هاوسه‌ری‌. نازه‌نینیش رازی ده‌بێت‌و ئه‌و شه‌وه‌ تا به‌یانی‌ پێكه‌وه‌ به‌سه‌ر ده‌به‌ن.

هه‌ر به‌پێی‌ ئه‌م زانیارییانه‌، نازه‌نین‌و شوان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ رێكده‌كه‌ون كه‌ له‌مانگی‌ ئازاری‌ 2008دا، ها‌وسه‌رگیری‌ بكه‌ن. به‌ڵام قه‌ده‌ری‌ ئه‌م كچه‌ وابوو كه‌ له‌سه‌ره‌تای‌ مانگی‌ ئازاردا له‌جیاتی‌ پۆشینی‌ به‌رگی‌ بێگه‌ردی‌ بوكێنی‌، كفنی‌ سپی‌ به‌یه‌كجاری‌ ده‌پۆشێت.

سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ ئاگادار به‌ئاوێنه‌ی‌ راگه‌یاند كه‌ «نازه‌نین، ماڵی‌ باوكی‌ له‌ده‌ربه‌ندیخانه‌.

ئه‌و به‌ته‌نها له‌سلێمانی‌ ده‌ژیاو جوانی خوشكی‌ شوانیش، زۆر هه‌وڵیده‌دا له‌شفرۆشی‌ پێوه‌ بكات، به‌بیانووی‌ ئه‌وه‌ی‌ كرێی‌ خانووی‌ پێنادرێت. به‌ڵام ئه‌و رازی‌ نابێ‌‌و ئیتر له‌وه‌ به‌دواوه‌ په‌نا ده‌باته‌ به‌ر ماڵی‌ خوشكێكی‌ خۆی‌ له‌به‌كره‌جۆ».

به‌ڵام سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ش شوان هه‌ر وازی‌ لێناهێنێت‌و چه‌ند جارێك سه‌ردانی‌ ده‌كات له‌ماڵی‌ خوشكه‌كه‌ی‌‌و نازه‌نینیش وا له‌خوشكه‌كه‌ی‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ پێكه‌وه‌ كارمه‌ندن له‌فه‌رمانگه‌‌و بۆ ئیش‌و كاری‌ دائیره‌كه‌ی‌ دێت. به‌قسه‌ی‌ ئه‌م سه‌رچاوه‌یه‌، نازه‌نین برایه‌كی‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌ئێران ده‌ژی‌، ئه‌م برایه‌ی‌ به‌م په‌یوه‌ندییه‌ نهێنییه‌ی‌ نێوان خوشكه‌كه‌ی‌‌و شوان ده‌زانێت. له‌سه‌ره‌تای‌ ئه‌مساڵدا ئه‌م برایه‌ی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سلێمانی‌‌و كه‌ ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ گوماناوییه‌ی‌ لا ده‌بێته‌ یه‌قین، پلان داده‌نێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ شوان بكوژێت. به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ لای‌ به‌رپرسێكی‌ باڵا كارده‌كات، ئه‌و كاره‌ی‌ به‌لاوه‌ زه‌حمه‌ت ده‌بێ‌‌و بۆی‌ ئه‌نجام نادرێت.

سه‌رچاوه‌كه‌ ده‌ڵێت «ماوه‌یه‌ك پێش كوشتنی، به‌ژماره‌یه‌كی سانا هه‌ڕه‌شه‌ی كوشتن له‌نازه‌نین ده‌كرێت‌و چه‌ند مه‌سیجێكی‌ هه‌ڕه‌شه‌‌و جنێوی ناشیرینی بۆ ده‌نێرێت.

له‌نامه‌یه‌كیاندا باسی په‌یوه‌ندی ئه‌و كچه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و كوڕه‌ تۆمه‌تباره‌ ده‌كرێت. ئه‌م كچه‌ش له‌بنكه‌ی پۆلیسی به‌كره‌جۆ شكات له‌م ژماره‌یه‌ ده‌كات‌و كۆمپانیای ساناش ژماره‌كه‌ ده‌سوتێنێ».

پاش كوشتنی نازه‌نین، ماڵی خوشكه‌كه‌ی‌ له‌به‌كره‌جۆ چۆڵده‌كرێ‌‌و هه‌ڵدێن‌و براكه‌شی‌ كه‌ به‌وته‌ی‌ عه‌قید نه‌ریمان «بكوژی‌ سه‌ره‌كییه‌، تا ئیستا ده‌ستگیر نه‌كراوه‌».

سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ ئاگادار به‌ئاوێنه‌ی‌ راگه‌یاند كه‌ «براكه‌ی‌ بكوژه‌كه‌یه‌و رۆشتۆته‌وه‌ بۆ ئێران، چونكه‌ چه‌ند ساڵێكه‌ له‌وێ‌ ئه‌ژی‌».

تێبینی‌: هه‌موو ئه‌و ناوانه‌ی‌ له‌م راپۆرته‌دا، ناوی‌ خوازراون‌و ناوی‌ راسته‌قینه‌ی‌ كه‌سه‌كان نین.

■ ئا: سارا قادر ـ سه‌رده‌شت عه‌زیز

 

www.awene.com

(سبه‌ی):  بریكاری‌ وه‌زیری‌ ته‌ندروستی‌ عێراق رایگه‌یاند ئه‌گه‌ری‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ نه‌خۆشی كۆلێرا له‌ هه‌رێمی كوردستان ‌و شاری‌ كه‌ركوك هه‌یه ‌‌و له‌ماوه‌ی‌ چه‌ند رۆژی‌ داهاتوودا تیمێكی پسپۆڕی‌ وه‌زاره‌تی‌ ناوبراو سه‌ردانی‌ هه‌رێم ده‌كه‌ن بۆ ئاگاداربوون له‌چۆنییه‌تی‌ به‌ڕێوچوونی‌ ئالییه‌تی‌ خۆپاراستن له‌و نه‌خۆشییه‌. دكتۆر عیسام نامیق بریكاری‌ وه‌زیری‌ ته‌ندروستی‌ عێراق به‌ئاژانسی‌ ئه‌سواتولعیراقی راگه‌یاند "له‌ماوه‌ی‌ داهاتوودا مه‌ترسی‌ سه‌رله‌نوێ‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ نه‌خۆشی‌ كۆلێرا له‌كوردستان‌و شاری‌ كه‌ركوكدا له‌ئارادایه‌"، ئاشكراشیكرد "تێمێكی‌ وه‌زاره‌تی‌ ته‌ندروستی‌ به‌غدا كه‌ پێكهاتوون له‌ژماره‌یه‌ك پسپۆی‌ تایبه‌ت سه‌ردانی‌ شاره‌كانی‌ هه‌ولێرو سلێمانی‌‌و دهۆك ده‌كه‌ن‌و بنكه‌و تیمه‌كانی‌ خۆپارستن له‌نه‌خۆشی‌ كۆلێرا به‌سه‌رده‌كه‌نه‌وه‌". ناوبراو روونیكرده‌وه‌ به‌هۆی‌ وشكه‌ساڵی‌ ئه‌گه‌ری‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ ئه‌م نه‌خۆشییه‌ زیاتر بووه‌، به‌تایبه‌ت "له‌شاره‌كانی‌ كه‌ركوك‌و سلێمانی‌"، به‌وپێیه‌ی‌ ساڵی‌ پار زۆرترین رێژه‌ی‌ به‌ركه‌وتوان به‌و نه‌خۆشیانه‌ له‌وێ‌ بوون، وتیشی‌ به‌پێی‌ ئه‌و لێكۆڵینه‌وانه‌ی‌ ئێستا له‌به‌رده‌ستدان "مه‌ترسییه‌كه‌ زۆر نییه‌، چونكه‌ ئه‌و به‌كتریایه‌ له‌ئێستادا لاوازو بێهێزه‌". بریكاره‌كه‌ی‌ وه‌زیر وتیشی: "وه‌زاره‌تی‌ ته‌ندروستی‌ به‌غدا به‌ته‌واوه‌تی‌ خۆی‌ ئاماده‌كردووه‌ بۆ خۆپاراستن له‌و نه‌خۆشییه‌و چه‌ندین تیمی گه‌ڕۆك بۆ پشكنینی ئاوی‌ خواردنه‌و شوێنه‌ گشتییه‌كانپێكهێناوه"‌. ناوبراو ئه‌وه‌شی‌ ئاشكرا كرد كه‌ مه‌ترسی‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ نه‌خۆشی‌ كۆلێرا شاره‌كانی‌ تری‌ عێراقیش ده‌گریته‌وه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی‌ گه‌رمن‌و ووشكه‌ساڵی‌ كاریگه‌ر تێكردوون، وه‌ك شاره‌كانی‌ رومادی‌و تكریت‌و چه‌ند ناوچه‌یه‌كی دیكه‌.

به‌پێی‌ پێگه‌ی‌ ئه‌لیكترۆنی‌ رۆژنامه‌كه‌، ره‌وانه‌كردنی‌ ئه‌و تانك‌و زرێپۆشانه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ شه‌ڕوپێكدادانه‌كانی‌ شرناخی‌ كوردستانی‌ توركیاوه‌ هه‌یه‌ له‌نێوان گه‌ریلاكانی‌ په‌كه‌كه‌‌و سوپای‌ ئه‌و وڵاته‌. جێی‌ ئاماژه‌یه‌، ئه‌مڕۆ سه‌ركردایه‌تی‌ ئه‌ركانی‌ ئه‌و وڵاته‌ هێرشه‌ ئاسمانییه‌كه‌ی‌ دوێنێی‌ فڕۆكه‌كانی‌ توركیای‌ بۆ سه‌رباره‌گای‌ گه‌ریلاكانی‌ په‌كه‌كه‌ له‌ناو هه‌رێمی‌ كوردستان پشتڕاستكرده‌وه‌.

  سه‌رۆكی‌ لیستی‌ سه‌وز هه‌ڕه‌شه‌ی‌ ده‌نگ نه‌دان به‌ بودجه‌ی‌ 2008 ده‌كات

 

نه‌جات ئه‌حمه‌د.هه‌ولێر
له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ تا ئێستا وه‌زاره‌تی‌ دارایی‌ (پارتی‌) چۆنه‌یه‌تی‌ سه‌رفكردنی‌ بودجه‌ی‌ 2007 نه‌ناردوه‌ بۆ په‌رله‌مان سه‌رۆكی‌ لیستی‌ سه‌وز هه‌ره‌شه‌ی‌ ده‌نگ نه‌دان به‌ بودجه‌ی‌ 2008 ده‌كه‌ن.

كوێستان محه‌مه‌د سه‌رۆكی‌ لیستی‌ سه‌وز له‌ په‌رله‌مانی‌ كوردستان له‌لێدوانێكدا بۆ هاولاَتی‌ وتی‌" ده‌بێت ئه‌ندامانی‌ په‌رله‌مان بزانن بودجه‌ی‌ ساڵی‌ 2007 چۆن سه‌رفكراوه‌ ئینجا ده‌نگ بۆ بودجه‌ی‌ 2008 ده‌ده‌ین".
كوێستان محه‌مه‌د ئاشكرایكرد كه‌ ساڵی‌ پار ته‌نها له‌ 70% بودجه‌ی‌ سه‌رفكراوه‌‌و له‌ 30% بودجه‌ گه‌راوه‌ته‌وه‌، جگه‌ له‌و بودجه‌یه‌ كه‌ وه‌ك ته‌كمیله‌ وه‌رگیراوه‌ و وتی‌"پێویسته‌ ئه‌مانه‌ هه‌موو بێته‌ په‌رله‌مان كه‌ تا ئێستا نه‌هاتووه‌ ته‌نها ئه‌وه‌ی‌ هاتووه‌ بودجه‌ی‌ دارایی‌ ئیداری‌ سلێمانیه‌‌و تا ئێستا ئیداره‌ی‌ هه‌ولێر نه‌یناردوه‌".
 سه‌رۆكی‌ لیستی‌ سه‌وز وتی" مه‌سه‌له‌كه‌ ته‌نها زانینی‌ بودجه‌ی‌ 2007 نیه‌ كۆمه‌لێك شتی‌ تریش هه‌یه‌ له‌وانه‌ ئه‌و ته‌كمیله‌ی‌ كه‌ ساڵی‌ پاره‌ له‌ فرۆشتنی‌ نه‌وت هاتۆته‌ سه‌ر بودجه‌ چی‌ به‌سه‌ر هاتووه‌، هه‌روه‌ها ئه‌و مینحه‌و قه‌رزانه‌ی‌ كه‌ وه‌رگیراوه‌، ئه‌و پاره‌یه‌ی‌ كه‌ له‌ بودجه‌ی‌ پار ماوه‌ته‌وه‌ له‌ كوێدا سه‌رفكراوه‌"
سه‌رۆكی‌ لیستی‌ سه‌وز وتی‌ "من وه‌كو خۆم ده‌نگی‌ بۆ ناده‌م جگه‌ له‌ لیستی‌ سه‌وز لیسته‌كانی‌ تریش خه‌ڵك هه‌یه‌ ده‌لێت ئه‌گه‌ر وه‌لاَمان نه‌داته‌وه‌ ده‌نگی‌ بۆ ناده‌ین".

www.hawlati.com

 

 دوای‌ ئه‌ڵوه‌ن ئێران خه‌ریكه‌ سیروان وشك ده‌كات

 

تایبه‌ت به‌هاوڵاتی‌:
سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ باڵا له‌حكومه‌تی‌ عێراق به‌هاوڵاتی‌ ڕاگه‌یاند ئێران سه‌رقاڵی‌ كاركردنه‌ بۆ دروستكردنی‌ حه‌وت به‌ربه‌ستی‌ گه‌وره‌ له‌به‌رده‌م به‌نداوی‌ ده‌ربه‌ندیخاندا  له‌دیوی‌ خۆیه‌وه‌ كه‌ دوو به‌ربه‌ستیان ته‌واو بووه‌ و ئه‌و پێنج به‌ربه‌سته‌كه‌ی‌ تریش له‌قۆناغی‌ ته‌واو بوون نزیك بۆته‌وه‌، به‌ته‌واو بونی‌ ئه‌و به‌ربه‌ستانه‌ش ڕووباری‌ سیروان وشك ده‌كات.

سه‌رچاوه‌كه‌ ئه‌وه‌ی‌ خسته‌ڕوو كه‌دروستكردنی‌ ئه‌و به‌ربه‌ستانه‌ له‌لایه‌ن وڵاتی‌ ئێرانه‌وه‌ گه‌وره‌ترین زیان به‌حكومه‌تی‌ هه‌رێم و هاوڵاتیانی‌ كوردستان ده‌گه‌یه‌نێت و دوای‌ ته‌واو بوونی‌ ئه‌و پێنج به‌ربه‌سته‌ به‌نداوی‌ ده‌ربه‌ندیخان له‌وشكبوون نزیك ده‌بێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ ئاوێكی‌ ئاسایی‌ و نه‌ك توانای‌ به‌رهه‌مهێنانی‌ كاره‌بای‌ نامێنێت، بگره‌ توانای‌ دابینكردنی‌ ئاوی‌ بۆ كشتوكاڵیش نامێنێت.
 ئه‌و سه‌رچاوه‌یه‌ ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌شدا كه‌ گه‌ربێت و ئێران ئاوه‌كه‌ گلبداته‌وه‌، ئه‌وكات ته‌نها سه‌رچاوه‌ی‌ ده‌ریاچه‌ی‌ ده‌ربه‌ندیخان ئاوی‌ سه‌ر شاخه‌كانی‌ ناوه‌وه‌ی‌ هه‌رێم ده‌بێت.
 باسی له‌وه‌شكرد كه‌حكومه‌تی‌ عێراق به‌م كاره‌ی‌ زانیوه‌ و سه‌رقاڵی‌ دروستكردنی‌ لیژنه‌یه‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و لیژنه‌یه‌ سه‌ردانی‌ ئێران بكات و گفتوگۆ له‌سه‌ر ئه‌م مه‌سه‌له‌و مه‌سه‌له‌ی‌ وشكردنی‌ ئاوی‌ ئه‌ڵوه‌نی‌ خانه‌قینیش بكات و وتی‌ "داوا له‌چه‌ند به‌رپرسێكی‌ عێراقی‌ كراوه‌ كه‌سه‌ردانی‌ ئێران بكه‌ن بۆ گفتوگۆكردن له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ی‌ دروستكردنی‌ به‌ربه‌ست له‌به‌رده‌م ئه‌و ده‌ریاچانه‌دا كه‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌نجوومه‌نی‌ پارێًزگای‌ دیاله‌ له‌ناو ئه‌و وه‌فده‌ دایه‌ كه‌داوایان لێكراوه‌ سه‌ردانی‌ ئیران بكه‌ن ".
هاوڵاتی‌ په‌یوه‌ندیكرد به‌ئیبراهیم حه‌سه‌ن باجه‌ڵان سه‌رۆكی‌ ئه‌نجوومه‌نی‌ پارێزگای‌ دیاله‌، ئه‌ویش لای‌ خۆیه‌وه‌ هه‌واڵه‌كه‌ی‌ بۆهاوڵاتی‌ پشتڕاسكرده‌وه‌ و وتی‌ "به‌ڵێ‌ ئێران حه‌وت به‌ربه‌ستی‌ دروستكردووه‌ له‌به‌رده‌م به‌نداوی‌ ده‌ربه‌ندیخاندا دووانیان ته‌واو بووه‌ و پێنجه‌كه‌ی‌ تریشیان كاری‌ تێدا ده‌كرێت".
سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ دیاله‌ وتیشی‌"له‌لایه‌ن حكومه‌تی‌ عێراقه‌وه‌ داوا له‌ئێمه‌ كراوه‌ كه‌سه‌ردانی‌ ئێران بكه‌ین بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌، به‌ڵام ئێمه‌ وتوومانه‌ ئه‌وه‌ كاری‌ ئێمه‌ نیه‌ و كێشه‌یه‌كی‌ زۆر گه‌وره‌یه‌ و پێویسته‌ وه‌فدێكی‌ باڵای‌ حكومه‌تی‌ ناوه‌ندی‌ خۆیان بچن بۆ ئێران بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌گه‌ڵ به‌رپرسه‌ گه‌وره‌كانی‌ ئێراندا قسه‌ی‌ له‌سه‌ربكرێت"
ئاماژه‌ی‌ بۆ ئه‌وه‌شكرد رۆژی‌ 24/4 بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ له‌گه‌ڵ به‌رپرسانی‌ حكومه‌تی‌ عێراقدا له‌به‌غدا كۆ ده‌بنه‌وه‌.
له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌ ره‌حمان خانی‌ به‌رێوه‌به‌ری‌ به‌نداوی‌ ده‌ربه‌ندیخان جه‌ختی‌ له‌سه‌ر راستی‌ هه‌واڵه‌كه‌ كرده‌وه‌ و له‌لێدوانێكدا بۆ هاوڵاتی‌ وتی‌"ئه‌و زانیاریانه‌ هه‌مووی‌ دروستن و ئێران دوو به‌ربه‌سته‌كه‌ی‌ ته‌واو كردووه‌و دروستكردنی‌ پێنج به‌ربه‌ستی‌ تریشی‌ خستۆته‌ ژێر دیراسه‌وه‌".
ره‌حمان خانی‌ وتیشی‌"ئه‌گه‌ر بێت و ئێران ئه‌و كاره‌ بكات به‌نداوی‌ ده‌ربه‌ندیخان له‌وشكبوون نزیك ده‌بێته‌وه‌ و ئاوه‌كه‌ی‌ زۆر كه‌م ده‌كات".
به‌رێوه‌به‌ری‌ به‌نداوی‌ ده‌ربه‌ندیخان ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌شدا كه‌حكومه‌تی‌ هه‌رێمیان ئاگادار كردوه‌ته‌وه‌ له‌وكاره‌ی‌ ئێران و چه‌ند جارێكیش وه‌فدی‌ هه‌رێم سه‌ردانی‌ ئێرانی‌ كردووه‌، به‌ڵام ئێران له‌و باره‌یه‌وه‌ هیچ زانیاریه‌كی‌ نه‌داوه‌ به‌وه‌فده‌كه‌ی‌ هه‌رێم و سه‌ردانه‌كان هیچ ئه‌نجامێكی‌ ئه‌وتۆیان لێنه‌كه‌وتۆته‌وه‌.

یه‌كێتی‌ كۆنگره‌ ناگرێت تا كێشه‌ی‌ نه‌وشیروان یه‌كلایی‌ نه‌كاته‌وه‌

یه‌كێتی‌‌ نیشتمانی‌ كوردستان كۆنگره‌ی‌ سێهه‌می‌ خۆی‌ نابه‌ستێت تاكێشه‌ی‌ نه‌وشیروان مسته‌فا به‌لایه‌كدا نه‌خات. تایبه‌ت به‌ئاوێنه‌: سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ نزیك له‌مه‌كته‌بی‌ سیاسی‌ یه‌كێتی‌ نیشتمانی‌ كوردستان به‌ئاوێنه‌ی‌ راگه‌یاند كه‌ له‌دوو هه‌فته‌ی‌ رابردوودا چه‌ند كۆبوونه‌وه‌یه‌كی‌ مه‌كته‌ب سیاسی‌ یه‌كێتی‌ تایبه‌ت بووه‌ بۆ قسه‌كردن‌و هه‌ڵوێست وه‌رگرتن له‌سه‌ر جێگری‌ پێشووی‌ یه‌كێتی‌ نیشتمانی‌ كوردستان نه‌وشیروان مسته‌فا‌و كۆمپانیای‌ وشه‌. ئه‌م سه‌رچاوه‌یه‌ ئاماژه‌ی‌ بۆ ئه‌وه‌ كرد كه‌ له‌و كۆبوونه‌وانه‌دا سێ‌ رای‌ جیاواز له‌سه‌ر چۆنێتی‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ نه‌وشیروان مسته‌فا له‌ئارادا بووه‌. به‌پێی‌ �